ऊस उत्पादक राज्यातील ग्राहकांच्या खिशाला फटका; कारणांचा सखोल वेध
लोक सम्राट न्यूज नेटवर्क | विशेष लेख
महाराष्ट्र हा देशातील सर्वाधिक कार्यरत साखर कारखाने असलेला आणि साखर उद्योगाचे प्रमुख केंद्र मानला जाणारा राज्य आहे. पश्चिम महाराष्ट्र, मराठवाडा आणि काही प्रमाणात उत्तर महाराष्ट्रात मोठ्या प्रमाणावर ऊस उत्पादन घेतले जाते. राज्यात २०० हून अधिक सहकारी व खासगी साखर कारखाने कार्यरत असून साखर उत्पादनात महाराष्ट्र देशात अग्रस्थानी राहिला आहे. असे असतानाही महाराष्ट्रातील नागरिकांना किरकोळ बाजारात साखरेसाठी वाढीव दर मोजावे लागत आहेत. त्यामुळे “ऊस आपला, कारखाने आपले आणि साखरही आपल्या राज्यात तयार होते, मग किंमत वाढते कशी?” असा प्रश्न सर्वसामान्य ग्राहकांकडून उपस्थित केला जात आहे.
ऊसाचा भाव वाढल्याचा थेट परिणाम
साखर निर्मितीचा मुख्य कच्चा माल म्हणजे ऊस. महाराष्ट्रात ऊस उत्पादक शेतकऱ्यांना एफआरपी (Fair and Remunerative Price) आणि साखरेच्या रिकव्हरीनुसार अधिक दर दिला जातो. ऊसाला जास्त दर मिळाल्यास कारखान्यांचा उत्पादन खर्च वाढतो. हा वाढीव खर्च अखेरीस साखरेच्या विक्री किमतीतून वसूल केला जातो. त्यामुळे ऊस उत्पादकांना फायदा होत असला तरी ग्राहकांना साखर महाग मिळते.
उत्पादन खर्चात मोठी वाढ
गेल्या काही वर्षांत वीज, डिझेल, वाहतूक, मजुरी, यंत्रसामग्री देखभाल आणि पॅकेजिंग खर्चात सातत्याने वाढ झाली आहे. साखर कारखान्यांना उत्पादनासाठी लागणाऱ्या या सर्व घटकांचा खर्च वाढल्याने साखरेच्या अंतिम किमतीवर त्याचा परिणाम दिसून येतो.
निर्यात धोरणाचा प्रभाव
भारतीय साखरेला जागतिक बाजारपेठेत मागणी वाढल्यास केंद्र सरकार निर्यातीला प्रोत्साहन देते. अशा वेळी अनेक कारखाने देशांतर्गत बाजारपेठेपेक्षा निर्यातीवर भर देतात. परिणामी स्थानिक बाजारात साखरेचा पुरवठा काही प्रमाणात कमी होतो आणि दर वाढण्यास मदत होते.
इथेनॉल निर्मितीकडे वाढता कल
केंद्र सरकारच्या इथेनॉल मिश्रण धोरणामुळे साखर कारखाने ऊस रस व मळीपासून इथेनॉल उत्पादनाकडे मोठ्या प्रमाणावर वळत आहेत. त्यामुळे साखर उत्पादनासाठी उपलब्ध होणाऱ्या कच्च्या मालाचे प्रमाण काही प्रमाणात कमी होते. यामुळे साखरेचा पुरवठा कमी होऊन बाजारभाव वाढू शकतो.
मागणी आणि पुरवठ्यातील तफावत
महाराष्ट्रात साखर उत्पादन मोठ्या प्रमाणात होत असले तरी देशभरातील मागणी सतत वाढत आहे. मिठाई उद्योग, शीतपेये, बिस्किटे, खाद्यप्रक्रिया उद्योग यांच्याकडून साखरेची मोठी मागणी असते. उत्पादनात किंचित घट झाली किंवा मागणी वाढली तर बाजारभाव लगेच वाढतात.
व्यापारी साखळी आणि साठेबाजी
कारखान्यातून बाहेर पडणारी साखर थेट ग्राहकांपर्यंत पोहोचत नाही. घाऊक व्यापारी, वितरक, किरकोळ विक्रेते अशा अनेक स्तरांतून ती बाजारात येते. काही वेळा कृत्रिम टंचाई निर्माण करण्यासाठी साठेबाजी केल्याचे आरोपही होतात. यामुळे किरकोळ बाजारातील किंमत वाढते.
शेतकऱ्यांना फायदा, ग्राहकांना फटका
महाराष्ट्रातील साखर उद्योगामुळे लाखो ऊस उत्पादक शेतकरी, कारखाना कामगार आणि वाहतूक व्यवसायाला रोजगार मिळतो. त्यामुळे ऊसाला चांगला दर मिळणे आवश्यक असले तरी दुसरीकडे वाढलेल्या उत्पादन खर्चाचा भार ग्राहकांवर पडत असल्याची वस्तुस्थिती नाकारता येत नाही.
लोकसम्राटचा सवाल
महाराष्ट्रात देशातील सर्वाधिक साखर कारखाने असूनही ग्राहकांना वाढीव दराने साखर खरेदी करावी लागत असेल, तर सरकारने आणि साखर उद्योगाने ग्राहक हिताचे संतुलन राखण्यासाठी कोणती उपाययोजना करणार? ऊस उत्पादक, कारखानदार आणि ग्राहक या तिन्ही घटकांचे हित जपणारे धोरण आखण्याची गरज आता अधिक तीव्रतेने जाणवत आहे.
थोडक्यात निष्कर्ष :
साखर महाग होण्यामागे केवळ ऊसाचा दर कारणीभूत नसून उत्पादन खर्च, इथेनॉल धोरण, निर्यात, वाहतूक खर्च, बाजारातील मागणी आणि व्यापारी साखळी या सर्व घटकांचा एकत्रित परिणाम आहे. त्यामुळे साखर उत्पादनात आघाडीवर असलेल्या महाराष्ट्रातील नागरिकांनाही वाढीव किंमतीचा सामना करावा लागत आहे.
